COVID-19 და ახლებური მარკეტინგული აქტივობის სამართლებრივი განმარტებები

COVID-19 და ახლებური მარკეტინგული აქტივობის სამართლებრივი განმარტებები

ახალი კორონავირუსის (Covid-19) ფონზე განსაკუთრებულად გაიზარდა ინტერნეტის მოხმარება მსოფლიოს მასშტაბით. Google-ს საძიებო სისტემაში დღიურად დაახლოებით სამ მილიარდზე მეტი ინფორმაციის მოძიება ხდება, იწერება დღეში რამდენიმე მილიონზე მეტი ბლოგი, ინტერნეტის მოხმარებელთა რაოდენობა კი 2020 წლის 21 აპრილისთვის ოთხნახევარ მილიარდზე მეტია (წყარო: www.worldometers.info). ახლებური საჭიროების გათვალისწინებით, ბევრმა კომპანიამ ფეხი აუწყო მოცემულობას: მათ დაიწყეს კამპანიები, რომელიც შეესაბამება მოდიფიცირებულ რეალობას. ამ მხრივ ოთხი ასპექტია ყურადსაღები: ა) ტერმინის გამოყენება; ბ) მიმბაძველობა, როდესაც მსგავსი კამპანია იწარმოება; გ) ფასების ზრდის შესახებ ინფორმაციის მათთვის სასურველი სახით მოწოდება და დ) სხვისი ნაწარმოების გამოყენების იმგვარად განმარტება, თითქოს ეს საზოგადოებრივი სიკეთის ხელშეწყობისკენაა მიმართული.

 

Covid-19 — ტერმინის გამოყენება

 

ტერმინი: Covid-19 არ წარმოადგენს უფლებრივად დაცვად სიკეთეს. კერძოდ, იგი არ შეიძლება მოაზრებულ იქნეს სასაქონლო ნიშნად და მასზე ვერ ექნება უფლება კონკრტულ პირს. შესაბამისად, შეუძლებელია, რომ პირმა მოითხოვოს ამ ტერმინის გამოყენების აკრძალვაც. აღნიშნულისგან განსხვავდება ჩვეულებრივი სასაქონლო ნიშნები. შედარებისთვის შეიძლება ისეთ ცნობილ სასაქონლო ნიშანთან პარალელის გავლება, როგორიცაა: „კოკა-კოლა“, „მერსედესი“ და სხვ. როგორც „კოკა-კოლა“, ისე „მერსედესი“ წარმოადგენს უფლებრივად დაცვად სიკეთეს და თითოეული მათგანის გაოყენებაზე აკრძალვის უფლება გააჩნია შესაბამის ორგანიზაციას.

„სასაქონლო ნიშნების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლში გაწერილია ის წინაპირობები, როდესაც არ ხდება სასაქონლო ნიშნად რეგისტრაცია. ამავე მუხლის 1-ლი პუნქტის „ვ“ ქვეპუნქტის მიხედვით კი ასეთად შეიძლება იქნეს მოაზრებული იმ საქონლისთვის (იმავე სფეროში) საყოველთაოდ დამკვიდრებული ტერმინი. მაგალითად, სამედიცინო სფეროში. ასეთი კი გახლავთ სწორედ Covid-19.

 

მსგავსი კამპანიის წარმოება

 

კარანტინის პერიოდში გარკვეულწილად მოდიფიცირდა მომსახურების წარმართვა და შესაბამისი კამპანიის წარმოება. მაგალითად შეიძლება ჩინეთის მოყვანა: მომხმარებლებს ეშინოდათ კურიერებთან ურთიერთობა, რადგან როგორც შემდგომში გაირკვა, ერთ-ერთ ქალაქში დაინფიცირებული კურიერი 14 დღის განმავლობაში მომხმარებლებს ემსახურებოდა. ამ ფაქტმა შეამცირა მიტანის სერვისის მოხმარება. შედეგად ჩინეთში, ქალაქ ბეიჯინგში, კომპანია „Meituan Dianping-მა“ პროდუქტების მიტანისთვის რობოტები გამოიყენა. მიტანის სერვისის გასამარტივებლად კომპანიამ 2019 წელს დაიწყო რობოტების და დრონების გამოცდა, თუმცა ეს სერვისი 2020 წელს, არსებული მოთხოვნის გათვალისწინებით, საკმაოდ წარმატებით განხორციელდა. მომსახურების ცვლილების თაობაზე ინფორმაცია გავრცელდა მარკეტინგული აქტივობის სახით, რაც მომხმარებელთა მხრიდან დადებითად შეფასდა. შედეგად, სხვა კომპანიებმაც მიბაძეს „Meituan Dianping-ს“ და მომსახურების მიწოდების სერვისში ცვლილებები შეიტანეს. მეტიც, ზოგიერთ შემთხვევაში, ანალოგიურ მარკეტინგულ კამპანიასაც კი ჰქონდა ადგილი. მიუხედავად მსგავსი კამპანიისა, ასეთი მოქმედება არ წარმოადგენს სამართლებრივად დარღვევას.

ქართულ მაგალითზე შეიძლება „Wolt-ის“ შემთხვევის განხილვა: ამ კომპანიამ ე.წ. „უკონტაქტო სერვისი“ შესთავაზა მომხმარებელს. ეს ნიშნავს, რომ მომხმარებელს არ აქვს კონტაქტი „Wolt-ის“ კურიერთან ან სხვა პირთან, რაც თავისთავად ამცირებს ვირუსის გადადების ალბათობას. ამგვარი მომსახურება რომ ისეთმა კომპანიამაც დაიწყოს, რომელსაც ამ დრომდე არ გააჩნდა „უკონტაქტო სერვისი“, არ იქნება უფლების დარღვევა ან სხვისი უფლებების მისაკუთრება.

იგივე შეიძლება ითქვას ისეთ ორგანიზაციებზე, რომლებიც თუ ახალი კორონავირუსის აფეთქებამდე ტანსაცმელს კერავდნენ, შემდეგ შეცვალეს დამოკიდებულება და დაიწყეს პირბადეების გაყიდვა. ქართულ მაგალითზეც გვხვდება რამდენიმე კომპანია, რომელიც კვების ბიზნესში საქმიანობს და პარალელურად ორიენტირებულია პირბადეების, ანტიბაქტერიული სითხეებისა და ნიღბების (ბაქტერიისგან დაცვის მიზნით) დამზადებასა თუ გასაღებაზე.

განსაკუთრებულად აქტუალურია კამპანია #დარჩისახლში, რომელსაც ერთი მხრივ, სოციალური ბუნება გააჩნია და მეორე მხრივ, საზოგადოებრივი უსაფრთხოების უზრუნველყოფისკენაა მიმართული. სხვადასხვა კომპანიებმა ამ მიმართულებით ინდივიდუალური მიდგომა განავითარეს. კერძოდ, ზოგიერთი მათგანი საერთოდ გარკვეული სლოგანითაც კი გამოირჩა. მაგალითად, „ნაიკის“ მიმართვა შემდეგნაირად ჟღერს: „თუ ოდესმე, მსოფლიოს მასშტაბით, მილიონობით ადამიანისთვის თამაშზე გიოცნებია, ახლა გაქვს ეს შანსი. ითამაშე შინ, ითამაშე მსოფლიოსთვის“ (If you ever dreamed of playing for millions around the world, now is your chance. Play inside, play for the world). სლოგანის შემთხვევაში მიმბაძველობა შეიძლება გახდეს საავტორო უფლებების დარღვევის მატარებელი: მაგალითად, „ადიდასმა“ რომ წარმოადგინოს სლოგანი სადაც ნაცვლად სიტყვებისა „მსოფლიოს მასშტაბით“ დაწეროს „სამყაროს მასშტაბით“ ან რაიმე სხვა ალტერნატივა მოძებნოს, ეს მოქმედება უფლების დარღვევად დაკვალიფიცირდება და „ნაიკს“ წარმოეშობა შესაბამისი მოთხოვნის დაყენების შესაძლებლობა.

ისევე როგორც ტერმინი — Covid-19, კამპანია #დარჩისახლში არ წარმოადგენს უფლებით დაცვად სიკეთეს. ნებისმიერ პირს აქვს შესაძლებლობა, გამოიყენოს იგი რეკლამაში, სლოგანში, პოსტერზე და სხვ. ამის მაგალითები გვხვდება საქართველოშიც. მაგალითად, საზოგადოებრივი მაუწყებელი, ტელეკომპანია „იმედი“, „აჭარანეთი“ და სხვ., სადაც ზოგიერთ შემთხვევაში მოწოდებაა სახლში დარჩენის თაობაზე და ცალკეულ აქტივობებში ილუსტრირებულადაა წარმოდგენილი იგი.

 

ფასების ზრდის მიმართება რეკლამასთან

 

არაერთმა კომპანიამ გაზარდა ფასები ახალი კორონავირუსის გავრცელების ფონზე. თუმცა, სარეკლამო რგოლებსა თუ მარკეტინგულ აქტივობებში ისინი ამ საკითხს ხაზს არ უსვამენ. შეგნებულად არ არის წინამდებარე ბლოგში დასახელებული ის კომპანიები, რომელიც ამგვარად მოქმედებენ, მაგრამ რამდენიმე მაგალითზე დაყრდნობით, სამართლებრივი შედეგის გააზრებისთვის, დასახელებულია პროდუქტი, რომელსაც ისინი სთავაზობენ მომხმარებელს:

ა) კომპიუტერული ტექნიკა — 2020 წლის თებერვალში (ასევე, მარტის პირველ ნახევარში) ტექნიკის ცალკეული სახეობები, შესაბამის მაღაზიაში, ღირდა გაცილებით ნაკლები, ვიდრე ამჟამინდელ შემოთავაზებაშია მოცემული. მაგალითად, ეს შეიძლება იყოს ტელევიზორი, ან სათამაშო მოწყობილობები (რომლის გაყიდვის პროცენტული მაჩვენებელი მსოფლიოს მასშტაბით გაზრდილია) და სხვ. კომპანია მომხმარებელს სთავაზობს მოწყობილობა-დანადგარის ადგილზე მიტანას, თუმცა იმ ფასის გათვალისწინებით, რაც ახლებურ რეკლამაშია წარმოდგენილი, ასეთი მომსახურების დამატებისთვის საკმაოდ ძვირია.

ბ) სავარჯიშო მოწყობილობები / საშუალებები — ეს შეიძლება ეხებოდეს დანადგარებს (მაგალითად, სარბენ ბილიკს) ან ველოსიპედს და ა.შ. ზოგიერთ შემთხვევაში, ფასი მოცემულია შემდეგნაირად: 400 ₾-დან, 500 ₾-დან და ა.შ. უშუალო კომუნიკაციის შედეგად ირკვევა, რომ მოწყობილობის მიმწოდებელი ფასს განსაზღვრავს მომხმარებლის ინტერესის გათვალისწინებით. ვთქვათ, 400 ₾ ღირს მხოლოდ ისეთი ველოსიპედი, რომლის შეძენის ინტერესი მყიდველს არსებული კარანტინის გათვალისწინებით არ ექნება. კერძოდ, შესაკეთებელია, არ აქვს ერთი ბორბალი და ა.შ. შესაბამისად, მხარეებს შორის იწყება ფასზე შეთანხმება. სხვა სიტყვებით რომ ითქვას, ასეთი შეთავაზება მომხმარებელში ინტერესს აღძრავს, რაც ხშირად სასურველი შედეგის მიღწევის წინაპირობა ხდება.

გ) კვების ობიექტები — შედარებით მცირეა შემთხვევა, როდესაც კვების ობიექტებთან მიმართებით არაპროპორციული შეთავაზებები გხვდვება. ასეთი მაგალითია თუ საკვები და სასმელი გარკვეულ ერთობლიობაშია (კომბინირებულადაა) წარმოდგენილი. მაგალითად, პიცა გამაგრილებელ სასმელთან ერთად. ცალ-ცალკე აღებული შეიძლება, რომ პიცაც და გამაგრილებელი სასმელიც უფრო ნაკლები თანხა ღირდეს ან სხვადასხვა სახეობის არჩევის შესაძლებლობა არსებობდეს. მომხმარებელს კი უფრო კომფორტულად ერთობლიობაში შეძენილი პროდუქტები მიაჩნია. შესაბამისად, ხელშეკრულება იდება  კომბინირებულ ვარიანტზე.

ჩამოთვლილი სამი მაგალითიდან არც ერთი წარმოადგენს კანონის დარღვევას. კერძოდ, საქმე გვაქვს ორ მოცემულობასთან: ა) ფასების ცვლასთან და ბ) შეთავაზების ფორმულირებასთან. ფასების ცვლის გათვალისწინებით, თუ პროდუქტის (მომსახურების) ღირებულება არ წესრიგდება სპეციალური წესით, მაშინ მისი ცვლილება სამართლებრივად დარღვევის მქონე ვერ გახდება. მით უმეტეს, თუ საკითხი ეხება კომპიუტერულ ტექნიკას ან სავარჯიშო მოწყობილობას. რაც შეეხება შეთავაზებას, იგი ასევე სამართლებრივ ჩარჩოში მოქცეულად უნდა მივიჩნიოთ: შეთავაზებაში, ანუ მოწვევა ოფერტში (რეკლამაში) წარმოდგენილი ინფორმაცია, მხოლოდ დადებით თვისებებზე ამახვილებს ყურადღებას. საკითხის განხილვა, დეტალებზე ჩაძიება, ფასების შეცვლა, მომხმარებლის მხრიდან ახალი პირობის შეთავაზება (ფასის დაკლებაზე და ა.შ.), უკვე ოფერტს (ანუ ახალ შეთავაზებას) გულისხმობს. ეს კი ნიშნავს, რომ მოწვევა ოფერტზე გამიზნულია მომხმარებლის დაინტერესებისკენ, რათა ამ უკანასკნელმა გადადგას ნაბიჯი, გამოხატოს ნება და გადაწყვიტოს შესაბამისი პროდუქტის შეძენა. მომხმარებლის ნაბიჯი კი, თავის მხრივ, სამართლებრივად ამ უკანასკნელის შეთავაზებად ითვლება, რასაც მოწვევა ოფერტისგან განსხვავებული შედეგები მოჰყვება.

 

საზოგადოებრივი სიკეთის ხელშეწყობა თუ საავტორო უფლებების დარღვევა?

 

სხვისი ნაწარმოების გამოყენება, საკუთარი კომპანიის (მომსახურების / პროდუქტის) პოპულარიზაციის მიზნით, დაუშვებელია. ამ მხრივ არაერთ შემთხვევას ვაწყდებით თანამედროვე რეალობაში, როდესაც ესა თუ ის ორგანიზაცია ავრცელებს ვიდეო რგოლებს, მოწოდებებს, მიმართვებს და ფონად იყენებს სხვის მუსიკალურ ნაწარმოებს. ასეთი მარკეტინგული აქტივობა, თუნდაც საკითხი შეეხებოდეს საზოგადოებისთვის აქტუალურ თემას, წარმოადგენს უფლების დარღვევას. აუცილებელია, რომ ნებართვა აიღონ  ავტორისგან. მით უმეტეს, როდესაც პირს კომერციული მიზნები ამოძრავებს.

 

ანანო ქორქაშვილი

 სერგი ჯორბენაძე